Przedawnienie roszczeń to często pojawiające się pojęcie w sprawach cywilnych, gospodarczych oraz pracowniczych. I niezwykle istotne! Dla wierzyciela może oznaczać utratę realnej możliwości dochodzenia swoich praw, a dla dłużnika – skuteczną ochronę przed egzekucją.

Mimo to instytucja ta wciąż budzi wiele wątpliwości i jest źródłem licznych błędów. Nie zliczę, jak często słyszałam od klientów, że „to było dawno, więc na pewno jest już przedawnione”. Odpowiedź na to jest jedna – to nie jest takie oczywiste.

 W niniejszym artykule wyjaśniam

• czym jest przedawnienie roszczeń?
• jakie są terminy przedawnienia?
• kiedy termin ulega przerwaniu lub zawieszeniu?
• jakie skutki prawne niesie przedawnienie?  

Czym jest przedawnienie roszczeń?

Zgodnie z Kodeksem cywilnym, przedawnienie polega na tym, że po upływie określonego w ustawie terminu dłużnik może uchylić się od zaspokojenia roszczenia, podnosząc zarzut przedawnienia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. Jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne.

Co istotne – roszczenie nie wygasa, ale traci przymiot przymusowej wykonalności. Oznacza to, że sąd oddali powództwo, nawet jeśli roszczenie jest zasadne co do zasady. W wyjątkowych przypadkach sąd może, po rozważeniu interesów stron, nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi, jeżeli wymagają tego względy słuszności. Dłużnik może oczywiście dobrowolnie spłacić swoje zadłużenie. Nie może domagać się wówczas zwrotu argumentując to na przykład brakiem wiedzy w zakresie przedawnienia roszczenia.

Jakie roszczenia ulegają przedawnieniu?

Przedawnieniu podlegają co do zasady roszczenia majątkowe, w tym na przykład roszczenia o zapłatę, roszczenia z umów (sprzedaży, najmu, zlecenia), roszczenia odszkodowawcze, roszczenia wynikające z działalności gospodarczej, roszczenia pracownicze.

Nie ulegają przedawnieniu między innymi roszczenia niemajątkowe (np. o ochronę dóbr osobistych), roszczenia windykacyjne i negatoryjne właściciela rzeczy określone w art. 222 Kodeksu cywilnego.

Ogólne terminy przedawnienia – ile wynoszą?

Od nowelizacji Kodeksu cywilnego obowiązują następujące ogólne terminy przedawnienia:

• 6 lat – dla większości roszczeń majątkowych.
• 3 lata – dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, roszczeń o świadczenia okresowe (np. czynsz, odsetki).

Warto pamiętać, że koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego (chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata), co w praktyce często wydłuża faktyczny czas dochodzenia roszczeń.

Terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną. Zakazem ustawowym objęte jest oświadczenie woli przewidujące inną niż ustawowa długość terminu przedawnienia dla określonego prawa.

Szczególne terminy przedawnienia – najczęstsze przykłady

Wiele roszczeń ma odrębne, szczególne terminy przedawnienia, na przykład:

• 1 rok – roszczenia wynajmującego przeciwko najemcy o naprawienie szkody z powodu uszkodzenia lub pogorszenia rzeczy,
• 1 rok – roszczenia z umowy przewozu osób,
• 2 lata – roszczenia z tytułu umowy o dzieło,
• 3 lata – roszczenia pracownicze,
• 3 lata – roszczenia o naprawienie szkody (od dnia uzyskania wiedzy o szkodzie i sprawcy),
• 5 lat – roszczenia  uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń,
• 10 lat – roszczenia stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu (np. wyrokiem).

Każdorazowo konieczna jest analiza podstawy prawnej roszczenia, ponieważ błędne ustalenie terminu przedawnienia może prowadzić do przegrania sprawy. Konieczne jest także ustalenie od kiedy liczy się bieg przedawnienia.

Od kiedy liczy się bieg przedawnienia?

Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, czyli od momentu, w którym wierzyciel mógł skutecznie domagać się jego spełnienia.  Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie.

Niezwykle istotne jest, że bieg przedawnienia może ulec przerwaniu lub zawieszeniu. Niesie to konkretne konsekwencje zarówno dla wierzyciela jak i dłużnika.

Przerwanie biegu przedawnienia – kiedy termin zaczyna biec od nowa?

Jednym z kluczowych zagadnień praktycznych jest przerwanie biegu przedawnienia. Po przerwaniu termin biegnie od początku. Termin taki liczony jest od nowa od momentu zdarzenia przerywającego jego bieg. Przedawnienie tego samego roszczenia może być przerywane więcej niż raz. W razie przerwania przedawnienia przez czynność w postępowaniu przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie to nie zostanie zakończone.

Bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia oraz  przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje.

Do przerwania biegu przedawnienia dojdzie więc na przykład przez wniesienie pozwu, wszczęcie egzekucji komorniczej, czy uznanie długu przez dłużnika. Uznanie długu może mieć postać umowy (uznanie właściwe) lub oświadczenie wiedzy zobowiązanego (uznanie niewłaściwe). W tym obszarze popełnianych jest bardzo dużo błędów przez wierzycieli działających bez profesjonalnej pomocy prawnej. Nie dochodzi faktycznie do uznania długu, a w konsekwencji do przerwania biegu przedawnienia.

Zawieszenie biegu przedawnienia – czym się różni od przerwania biegu przedawnienia?

Zawieszenie biegu przedawnienia oznacza, że termin czasowo nie biegnie, ale po ustaniu przeszkody biegnie dalej – nie od nowa.

Zawieszenie ma miejsce:

1. co do roszczeń, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom – przez czas trwania władzy rodzicielskiej;
2. co do roszczeń, które przysługują osobom niemającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę – przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli;
3. co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa;
4. co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju – przez czas trwania przeszkody;
5. co do roszczeń objętych umową o mediację – przez czas trwania mediacji;
6. co do roszczeń objętych wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej – przez czas trwania postępowania pojednawczego.

Z zawieszeniem mamy więc do czynienia między innymi w relacjach między rodzicami a dziećmi, w czasie trwania małżeństwa (w określonych sytuacjach), gdy wierzyciel nie może dochodzić roszczeń z powodu siły wyższej.

Skutki przedawnienia – co to oznacza w praktyce?

Jak już zasygnalizowałam powyżej przedawnione roszczenie nie wygasa. Po upływie terminu przedawnienia co do zasady nie jest jednak możliwe domaganie się spłaty przy wykorzystaniu przymusu państwowego. W przypadku złożenia pozwu co do przedawnionego roszczenia co do zasady sąd oddali powództwo, a komornik nie może prowadzić egzekucji. Wierzyciel może jedynie liczyć na dobrowolną zapłatę. Co do zasady pozwany powinien podnieść zarzut przedawnienia roszczeń w toku postępowania. Jednak po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi. Sąd z urzędu więc zbada, czy nie doszło do przedawnienia roszczenia w przypadku sprawy zainicjowanej przez przedsiębiorcę przeciwko konsumentowi.

Przedawnienie a wyrok sądu

Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego organu powołanego do rozpoznawania spraw danego rodzaju albo orzeczeniem sądu polubownego, jak również roszczenie stwierdzone ugodą zawartą przed sądem albo sądem polubownym albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd przedawnia się z upływem sześciu lat. Jeżeli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenie okresowe należne w przyszłości przedawnia się z upływem trzech lat.

W tym kontekście niezwykle istotne jest, że złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji komorniczej przerywa bieg terminu przedawnienia. Po zakończeniu egzekucji, termin ten co do zasady zaczyna biec od nowa.

Błędne jest więc przekonanie wielu osób, że po umorzeniu egzekucji (zazwyczaj z uwagi na jej bezskuteczność) są „bezpieczni”, a wierzycielowi nie przysługuje już możliwość egzekwowania należnych mu pieniędzy. Umorzenie postępowania egzekucyjnego nie pozbawia wierzyciela możliwości wszczęcia ponownej egzekucji, chyba że z innych przyczyn egzekucja jest niedopuszczalna.

Warto podkreślić, że:

• samo wezwanie do zapłaty nie przerywa biegu przedawnienia,
• negocjacje również nie zawsze wywołują skutki prawne,
• nieprawidłowo sformułowane pisma czy oświadczenia mogą okazać się bezskuteczne,
• nieprawidłowe sformułowania mogą doprowadzić do nieskutecznego przerwania biegu przedawnienia.

Dlatego przed podjęciem działań windykacyjnych warto skonsultować się z kancelarią prawną, aby zabezpieczyć interesy wierzyciela. Prawnik nie tylko oceni, czy roszczenie jest przedawnione, ale również wskaże najskuteczniejszą strategię procesową.

Przedawnienie roszczeń to instytucja, która może przesądzić o wyniku sprawy sądowej – niezależnie od jej merytorycznej zasadności. Zarówno wierzyciele, jak i dłużnicy powinni świadomie monitorować terminy przedawnienia oraz podejmować działania zgodnie z obowiązującymi przepisami. Jeżeli masz wątpliwości dotyczące przedawnienia roszczeń lub potrzebujesz wsparcia prawnego w konkretnej sprawie – skontaktuj się z kancelarią, aby uniknąć nieodwracalnych konsekwencji prawnych.