Do mojej Kancelarii często trafiają osoby, które stają w obliczy trudnych decyzji związanych ze śmiercią bliskiego – także pod kątem prawnym. Pojawiają się pytania czy muszę przyjmować spadek? Czy będę odpowiadać za długi zmarłego? Czy mogę sprawdzić, co wchodzi w skład masy spadkowej, zanim podejmę decyzję?

Niewiedza, co do możliwości prawnych, jakie daje prawo, może prowadzić do nieprzemyślanych decyzji z poważnymi konsekwencjami finansowymi.

W tym wpisie wyjaśnię, jakie są opcje w przypadku dziedziczenia.

Wcześniej jednak wspomnieć warto, że do nabycia spadku dochodzi z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy. Mamy wówczas do czynienia tak naprawdę tylko z tymczasowym nabyciem. Nabycie spadku stanie się definitywne dopiero w momencie złożenia przez spadkobiercę stosownego oświadczenia, o których mowa będzie poniżej bądź z upływem czasu wyznaczonego na złożenie takiego oświadczenia. W przypadku niezłożenia oświadczenia nabycie spadku nastąpi bowiem wraz z upływem sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Rodzaje oświadczeń i termin na odrzucenie spadku

W kontekście dziedziczenia bardzo istotne jest oczywiście to, co można zrobić ze spadkiem. Spadkobierca może:

1.  przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste),

2. przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza),

3. odrzucić spadek.

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Dla zachowania tego wystarczające jest złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.

Jak odrzucić lub przyjąć spadek? Oświadczenie w przedmiocie odrzucenia spadku powinno zostać złożone w przepisanej prawem formie, czyli ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym przed sądem lub przed notariuszem.

Przyjęcie spadku bądź jego odrzucenie to decyzje, które mogą znacząco wpłynąć na sytuację spadkobiercy. Zanim podejmiesz którąkolwiek z tych decyzji, warto poznać szczegóły dotyczące tego procesu, aby uniknąć niekorzystnych konsekwencji.

Skutki złożenia oświadczeń

Jakie są skutki złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie spadku wprost)?

Od chwili przyjęcia przez spadkobiercę spadku ponosi on odpowiedzialność za długi z całego swego majątku. Jeżeli więc złożysz oświadczenie o przyjęciu spadku wprost, odpowiadasz za długi spadkowe w sposób nieograniczony. Wierzyciel będzie mógł się zaspokoić z niemal każdego składnika Twojego majątku.

Jakie są skutki złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z ograniczeniem odpowiedzialności, czyli przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Powyższe ograniczenie odpowiedzialności odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie pominął w wykazie inwentarza lub podstępnie nie podał do spisu inwentarza przedmiotów należących do spadku lub przedmiotów zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględnił w wykazie inwentarza lub podstępnie podał do spisu inwentarza nieistniejące długi.

Co jednak istotne spadkobierca za długi nie odpowiada wyłącznie z masy spadkowej, ale również ze składników własnego majątku.

Na czym polega więc dobrodziejstwo inwentarza? Najprościej wyjaśnić to na przykładzie. W skład masy spadkowej wchodzą aktywa w wysokości 100.000,00 złotych oraz dług w wysokości 210.000,00 złotych. Jeżeli przyjmiesz spadek z dobrodziejstwem inwentarza to będziesz odpowiadał tylko do wartości stanu czynnego spadku, czyli 100.000,00 złotych. Gdybyś natomiast przyjął spadek wprost, to byłbyś zobowiązany do spłaty 210.000,00 złotych. 

Warto więc rozważyć przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza w sytuacji, gdy nie jest znany skład masy spadkowej.

Jak już wspomniałam powyżej w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Wykaz inwentarza i spis inwentarza to dokumenty, które służą ustaleniu składu masy spadkowej. Choć pojęcia te bywają mylone, różnią się zarówno co do formy, jak i skutków prawnych.

Wykaz inwentarza jest to prywatny spis wszystkich aktywów i pasywów wchodzących do spadku, jak również przedmiotów zapisów windykacyjnych. Spadkobierca samodzielnie wskazuje składniki majątku spadkowego oraz długi spadkowe, przy czym dokument ten musi zostać sporządzony z należytą starannością – jego treść powinna odpowiadać rzeczywistemu stanowi majątku. Wykaz inwentarza składa się do sądu albo do notariusza. 

Spadkobierca, który złożył wykaz inwentarza spłaca długi spadkowe zgodnie ze złożonym wykazem. Nie może jednak zasłaniać się brakiem znajomości wykazu inwentarza złożonego przez innego spadkobiercę, zapisobiercę windykacyjnego lub wykonawcę testamentu.

Spis inwentarza jest to bardziej formalna forma ustalenia masy spadkowej. Dokument ten sporządzany jest przez komornika sądowego na podstawie postanowienia sądu lub wniosku osoby uprawnionej. Istnieją bowiem dwa tryby sporządzania spisu inwentarza – sądowy i pozasądowy. W przypadku trybu pozasądowego wniosek o sporządzenie spisu inwentarza składa się bezpośrednio komornikowi który byłby właściwy do wykonania postanowienia sądu spadku o sporządzeniu spisu inwentarza. Wspomniany komornik przystępuje niezwłocznie do sporządzenia spisu inwentarza i zawiadamia o tym sąd spadku, który wydaje postanowienie w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza. Jeżeli sąd oddali albo odrzuci wniosek albo umorzy postępowanie, spis sporządzony przez komornika rodzi takie same skutki jak złożenie wykazu inwentarza.

Wykaz inwentarza ma więc charakter dokumentu prywatnego, a spis inwentarza – dokumentu urzędowego. Jeżeli powstanie zarówno wykaz inwentarza, jak i spis inwentarza, to drugi z dokumentów ma istotniejsze znaczenie w przypadku ewentualnych rozbieżności. Od chwili sporządzenia spisu inwentarza, spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjni i wykonawcy testamentu spłacają długi spadkowe zgodnie ze spisem inwentarza, a nie wykazem inwentarza.

W praktyce postępowań spadkowych wykaz lub spis inwentarza są nie tylko dokumentami porządkującymi informacje o masie spadkowej, ale są także narzędziem ochrony interesów spadkobierców. Warto rozważyć sporządzenie spisu inwentarza w szczególności, gdy istnieje podejrzenie, że spadkodawca pozostawił długi, majątek spadkowy jest rozproszony lub nieuporządkowany, a jego skład nie jest znany lub gdy istnieje konflikt między spadkobiercami bądź między spadkobiercami a wierzycielami.

Co wybrać – wykaz czy spis inwentarza?

Wykaz inwentarza jest na pewno rozwiązaniem szybszym i tańszym, ale wymaga znajomości rzeczywistego stanu majątku. Spis inwentarza jest to rozwiązanie formalne, dokładne i niezależne – korzystne w sytuacjach konfliktowych i przy niepełnej wiedzy o spadku. Chociaż sporządzenie spisu inwentarza wiąże się z kosztami, to daje większą ochronę, wiarygodność i spokój.

Jakie są skutki złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku?

Jeżeli wiesz, że spadkodawca posiadał liczne zadłużenia lub z innego powodu nie chcesz być spadkobiercą, to masz prawo do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. W przypadku złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Co przy tym istotne odrzucenie spadku może mieć wpływ na powołanie do dziedziczenia innych osób niż pierwotnie powołane do spadku. Jeśli spadkobierca odrzuci spadek, to jego udział przechodzi na kolejne osoby zgodnie z kolejnością dziedziczenia. Może także dojść do zmiany udziałów, w jakich spadkobiercy nabywają spadek, a nawet do zmiany dla tego samego spadkobiercy tytułu powołania go do spadku.

Musisz więc uwzględniać, że odrzucenie spadku niesie za sobą konsekwencje także dla osób trzecich.

Jakie są konsekwencje niezłożenia oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia spadkobiercy w powyżej wskazanym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli więc nie złożysz odpowiedniego oświadczenia w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swojego powołania (a nie od śmierci spadkodawcy!), to znajdziesz się w takiej samej sytuacji, jak gdybyś złożył oświadczenie o przyjęciu spadku z ograniczeniem odpowiedzialności, czyli przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Jeżeli nadal masz jakiekolwiek wątpliwości w kwestiach związanych z prawem spadkowym, zachęcam do skontaktowania się z moją Kancelarią. Oferuję kompleksową pomoc prawną, doradztwo oraz reprezentację w sprawach spadkowych. Chętnie udzielę szczegółowych informacji i poprowadzę Twoją sprawę, zapewniając bezpieczeństwo i najwyższą jakość usług. Zapraszam do kontaktu!