Podważenie testamentu to jeden z częstszych sporów spadkowych, który potrafi ciągnąć się latami. Sprawy te są emocjonalnie trudne, ponieważ dotykają zarówno majątku, jak i relacji rodzinnych.
W tym artykule wyjaśniam kiedy testament można podważyć, jakie są podstawy prawne oraz jak przebiega proces w praktyce.
Testament a dziedziczenie ustawowe
Zanim omówimy podważenie testamentu, warto przypomnieć, że powołanie do spadku wynika albo z ustawy albo z testamentu. Testament jest to jednostronne oświadczenie woli spadkodawcy. Dziedziczenie ustawowe ma miejsce, gdy testamentu nie ma lub został uznany za nieważny. Wtedy majątek dzielony jest zgodnie z ustawą (lub innym testamentem).
Więcej informacji na temat testamentu i dziedziczenia ustawowego możesz znaleźć we wpisie na moim blogu dotyczącym prawa spadkowego.
W kontekście rozważań, czy testament jest ważny, należy pamiętać, że sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, a także, że testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela. Pełną zdolność do czynności prawnych mają pełnoletnie, nieubezwłasnowolnione osoby fizyczne.
Jak podważyć testament – przesłanki stwierdzenia nieważności testamentu
Można stwierdzić nieważność każdego testamentu – testamentu notarialnego, testamentu własnoręcznego, testamentu alograficznego, jeżeli posiada wady oświadczenia woli, tj. jeżeli został sporządzony:
1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przyczyną takiego stanu może być w szczególności choroba psychiczna, czy niedorozwój umysłowy. Należy jednak zaznaczyć, że zgodnie z orzeczeniami sądów nawet stwierdzenie, że spadkodawca chorował na określoną chorobę psychiczną, nie przesądza automatycznie o nieważności sporządzonego przez niego testamentu. Nie musimy mieć bowiem do czynienia z taką chorobą, która powoduje wyłączenie możliwości świadomego lub swobodnego powzięcia decyzji lub wyrażenia woli bądź może to być choroba o zróżnicowanej intensywności przebiegu, a co za tym idzie w okresach remisji choroby nie będzie można spadkodawcy odmówić takiej świadomości i swobody, a w konsekwencji nie będzie można przyjmować wadliwości jego oświadczenia woli.
2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści. Chodzi o sytuację, w której spadkodawca sporządził testament o określonej treści z uwagi na bycie w błędzie, tj. pozostawał przy jego sporządzeniu w mylnym wyobrażeniu o rzeczywistości. Błąd może dotyczyć treści testamentu, np. gdy spadkodawca wydziedziczył osobę, co do której myślał, że zachodzą ku temu przesłanki. Błąd nie musi jednak dotyczyć samej treści testamentu. Może to być błąd dotyczący okoliczności, które zdecydowały o sporządzeniu przez spadkodawcę testamentu danej treści. Do przyjęcia, że testament został sporządzony pod wpływem błędu, nie ma znaczenia, czego błąd dotyczył – treści testamentu czy pobudek jego sporządzenia. Znaczenie ma jednak, czy błąd jest istotny, tj. czy gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, to nadal złożyłby oświadczenie określonej treści. Po śmierci spadkodawcy często trudno ustalić jednoznacznie, czy pozostawał pod wpływem błędu.
3. pod wpływem groźby. Nieważny będzie testament sporządzony pod wpływem groźby, niezależnie od tego, od kogo ona pochodzi i czego dotyczy. Na ważność testamentu wpływa każda groźba, która miała wpływ na jego sporządzenie.
Każda z wad oświadczenia ostatniej woli opisanych powyżej, w sytuacji gdy zaistnieje, powoduje nieważność takiego oświadczenia. Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.
Niezachowanie wymogów formalnych
Poza powyższymi wadami oświadczenia woli spadkodawcy przy podważeniu testamentu można powołać się na błędy formalne. Testament musi bowiem spełniać określone wymogi. Jak już wiesz z moich poprzednich wpisów w Polsce są trzy podstawowe formy testamentu:
1. testament własnoręczny – musi zostać sporządzony w całości własnoręcznie, podpisany i opatrzony datą. Niezachowanie tych wymogów skutkować może nieważnością testamentu. Co istotne brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.
2. testament notarialny – zdarzyć się mogą sytuację, w których także testament notarialny z racji popełnionych błędów czy uchybień będzie nieważny. Za uchybienia powodujące nieważność testamentu notarialnego można uznać takie, które nasuwają wątpliwości co do prawdziwości zdarzeń ujętych w dokumencie, jak na przykład nieoznaczenie spadkodawcy.
3. testament allograficzny – liczne warunki sporządzenia ważnego testamentu alograficznego zawarte są w przepisach kodeksu cywilnego. Ich niespełnienie skutkować będzie uznaniem testamentu za nieważny. Wspomnieć należy, że chociażby przy sporządzeniu takiego testamentu wymagana jest obecność wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Oznacza to, że nieważny będzie testament, który sporządzano by przed inną osobą.
Kto i kiedy może podważyć testament?
Podważenia testamentu może żądać każda osoba, która ma w tym interes. Prawo takie przysługuje na przykład spadkobiercom ustawowym, czy osobom wskazanym w poprzednich testamentach.
Podważenie testamentu musi odbyć się przed sądem. Nie można podważyć testamentu przed notariuszem. Najczęściej procedura unieważnienia testamentu przeprowadzana jest w ramach postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, w toku którego zgłasza się zarzut nieważności testamentu. Jak wygląda postępowanie, w toku którego podważa się testament? W toku postępowania sąd dokona analizy testamentu – jego formy, treści oraz ewentualnych błędów formalnych, a także analizy okoliczności towarzyszących sporządzeniu testamentu. Zbadane zostanie, czy oświadczenie ostatniej woli zawiera wady opisane w niniejszym wpisie.
Sąd może powołać biegłych z zakresu psychiatrii, neurologii w celu ustalenia stanu zdrowia spadkodawczyni i tego, czy przy sporządzaniu testamentu pozostawała w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Sąd może również powołać świadków, w tym notariusza w przypadku testamentu notarialnego. Celem postępowania jest ustalenie czy testament jest ważny, czy odzwierciedla wolę spadkodawcy.
Jakie są najczęstsze przyczyny sporów spadkowych?
– Brak zgody co do interpretacji testamentu,
– Wątpliwości co do stanu zdrowia testatora,
– Podejrzenie przymusu lub manipulacji,
– Konflikt między spadkobiercami,
– Rozbieżności między testamentami sporządzonymi w różnych terminach,
a nierzadko – jedynie subiektywne poczucie krzywdy osoby podważającej testament, które nie może stanowić podstawy uznania testamentu za nieważny.
Jakie są koszty podważenia testamentu?
Koszty zależą od rodzaju sprawy i mogą obejmować między innymi opłaty sądowe, koszty pełnomocnika, wynagrodzenie biegłych.
Czy warto podważać testament?
Podważenie testamentu ma sens, gdy:
– istnieją realne podstawy prawne do jego nieważności,
– zależy nam na ochronie praw lub zachowku, gdy testament obejmował wydziedziczenie, czyli pozbawienie prawa do zachowku. Więcej informacji na temat zachowku znajduje się we wpisie na moim blogu – prawo spadkowe – część I.
– wartość spadku jest na tyle duża, że koszty sporu są uzasadnione.
W tym miejscu warto zauważyć, że podważyć wydziedziczenie można także, gdy sam testament nie jest nieważny z przyczyn opisanych w niniejszym artykule. Wydziedziczyć można bowiem wyłącznie ze ściśle określonych powodów, które powinny być wskazane w treści testamentu, tj.:
1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Jeżeli spadkodawca wskazał inne przyczyny wydziedziczenia, to wydziedziczenie jest nieważne. Może też dojść do sytuacji, że przyczyna wskazana jest prawidłowo, ale jest nieprawdziwa. W takim przypadku należy przed sądem udowodnić, że przyczyna wydziedziczenia nie ma odzwierciedlenia w rzeczywistości. Ponadto jeśli spadkodawca przebaczył określone zachowanie, to nie może ono już stanowić podstawy do wydziedziczenia.
Podsumowując – podważenie testamentu to proces często trudny, emocjonalny i kosztowny. Warto zapamiętać, że testament można podważyć tylko przy konkretnych podstawach prawnych. Spory spadkowe wymagają solidnych dowodów i dokumentacji. Warto więc analizować strategię i koszty zanim wytoczy się proces. Świadome i dobrze przygotowane działania zwiększają szansę na skuteczne odzyskanie majątku lub ochronę praw do zachowku, minimalizując konflikty rodzinne. Warto w tego rodzaju sprawach skorzystać z pomocy radcy prawnego.
